Theo cách nói chung, Phật giáo Kim Cương thừa thường dùng thuật ngữ “giới nguyện”, trong khi Kinh thừa dùng “giới điều”. Những cam kết được trình bày ở phần trước có thể được hiểu như các nguyện ước; hai mươi hai giới điều sau đây là những nguyên tắc kỷ luật cần được thực hành.
1. Tất cả các pháp yoga đều quy tụ vào một
“Yoga” ở đây chỉ cung cách và hành vi hằng ngày—đi, đứng, ngồi, nằm, ăn, ngủ. “Quy tụ vào một” nghĩa là hành giả tu tâm Đại thừa nhất tâm trưởng dưỡng Bồ-đề tâm vị tha.
Dù ngày hay đêm, lúc ăn uống hay trò chuyện, cần giữ Bồ-đề tâm hiện diện trong suy nghĩ, lời nói và hành động. Như vậy, mọi hoạt động của thân, khẩu và ý đều được đưa vào cùng một pháp tu Bồ-đề tâm.
2. Đối trị mọi nghịch cảnh bằng một phương thuốc duy nhất
Bất cứ khi nào gặp nghịch cảnh—bệnh tật, xung đột, sự quấy nhiễu của phi nhân, xáo động cảm xúc, đau đớn thân thể hay thiên tai và tai họa do con người—hãy hết lòng trưởng dưỡng Bồ-đề tâm vị tha.
Khi bệnh phát sinh, có thể nguyện: “Nguyện ma bệnh được hạnh phúc”, buông bớt sự bận tâm về khổ đau của chính mình. Nếu người khác phỉ báng hay làm hại ta, hãy chân thành quán:
“Dù hôm nay người này dường như đang làm hại tôi, nguyên nhân gốc của khổ đau thực ra là nghiệp bất thiện quá khứ của chính tôi. Nguyện người ấy được hạnh phúc.”
Mục tiêu là đối diện mọi khó khăn bằng cái nhìn từ bi như vậy.
3. Ở đầu và ở cuối, có hai việc cần làm
Khi thức dậy vào buổi sáng, hãy bắt đầu ngày mới bằng phát nguyện phát khởi và hành trì Bồ-đề tâm. Suốt ngày, cố gắng giữ cả Bồ-đề tâm phát nguyện lẫn Bồ-đề tâm thực hành trong mọi hoạt động.
Trước khi đi ngủ, hãy nhìn lại ngày hôm ấy: “Hôm nay ta có duy trì hai phương diện của Bồ-đề tâm không?” Nếu có sơ suất, hãy chân thành sám hối; nếu không, hãy tùy hỷ: “Hôm nay mình đã làm tốt! Những hành động của mình mang lợi ích cho chúng sinh. Mình đang tiến gần Phật quả—có lẽ xứng đáng được ăn một bữa ngon!”
Sự tự khích lệ nhẹ nhàng như vậy là một trợ duyên tốt trên con đường tâm linh.
4. Bất cứ điều nào trong hai điều ấy xảy ra, hãy nhẫn chịu
Nguyên tắc này dạy nhẫn nhục trước cả hoàn cảnh thuận lợi lẫn bất lợi. Khi gặp nghịch cảnh như nghèo khó, bệnh tật, mất danh tiếng hoặc những bất hạnh khác, hãy nhận ra rằng chúng vô thường như giấc mộng hay huyễn cảnh. Khổ đau hôm nay cũng như giấc mộng đêm qua: theo thời gian, mọi khó khăn đều qua đi.
Nhẫn nhục cũng quan trọng khi hoàn cảnh thuận lợi xuất hiện—danh tiếng, sức khỏe hay của cải. Khi ấy cần đề phòng kiêu mạn và phô trương. Nhiều người có thể chịu gian khổ tốt nhưng khi được tự do và sung túc lại để sự kiêu mạn làm suy yếu pháp tu.
Cả hạnh phúc lẫn khổ đau đều là những trạng thái vô thường như mộng huyễn, không có bản chất hay ý nghĩa cố định. Nhận ra điều này giúp chúng ta giữ tâm ổn định trên con đường, tránh dao động giữa cực kỳ hoan hỷ và cực kỳ đau khổ.
5. Hãy giữ cả hai, dù phải đánh đổi bằng mạng sống
Chúng ta cần sẵn sàng từ bỏ mạng sống thay vì từ bỏ các giới nguyện chung và riêng. Giới chung bao gồm giới Biệt giải thoát, giới Bồ-tát và giới Mật thừa. Giới riêng chỉ mười sáu cam kết được trình bày ở phần trước.
6. Hãy tu tập ba điều khó
Việc đối trị phiền não có ba giai đoạn khó khăn: ban đầu, nhận ra trạng thái tâm phiền não đã khó; ở giai đoạn giữa, vượt qua nó khó; và cuối cùng, đoạn tận nó hoàn toàn cũng không dễ.
Vì vậy, cần tu tập cả ba: trước hết nhận biết khi phiền não sinh khởi; tiếp đó áp dụng thuốc đối trị thích hợp; cuối cùng đoạn trừ toàn bộ phiền não.
7. Hãy tích lũy ba nguồn tư lương chính
Để trưởng dưỡng Bồ-đề tâm Đại thừa, cần ba nguồn tư lương thiết yếu: một vị Thầy đủ phẩm chất có thể giải thích rõ lòng từ ái và Bồ-đề tâm; một tâm thức có khả năng thực hành cùng niềm tin chân thành nơi Đại thừa; và những điều kiện thuận lợi cần thiết cho việc tu học như thức ăn, y phục và chỗ ở đầy đủ.
Ba yếu tố này là những nhân và duyên chính để phát triển Bồđề tâm. Nếu thiếu một trong ba, cơ hội tu tập có thể không phát sinh.
Không có thiện tri thức, ta thiếu sự hướng dẫn về cách tu; có Thầy mà thiếu lòng tin thì vẫn không thể hành trì; và ngay cả khi có cả hai, nếu những nhu cầu cơ bản không được đáp ứng, việc duy trì con đường quý báu của Bồ-đề tâm sẽ cực kỳ khó khăn.
8. Hãy nuôi dưỡng ba điều không được suy giảm
Để trưởng dưỡng Bồ-đề tâm, ba phẩm chất không được suy giảm.
Thứ nhất, lòng sùng kính và tôn trọng vị Thầy phải được duy trì vững chắc. Không có lòng tin nơi Thầy, không thể thực hành Guru Yoga thành công và phát triển Bồ-đề tâm chân thật.
Vị Thầy là hiện thân của chư Phật ba thời; khởi tà kiến hoặc sân hận đối với Thầy có thể cản trở pháp Guru Yoga. Khenpo kể câu chuyện một hành giả sau khi xung đột với vị Thầy đã vào hang thiền định tại Thanh Hải. Dù biết phải bắt đầu bằng Guru Yoga, mỗi lần quán tưởng vị Thầy, ký ức về xung đột lại hiện lên. Nhận ra mình không thể đạt siddhi với những ý nghĩ ấy, cuối cùng ông phải bỏ cuộc. Đây là một câu chuyện cảnh tỉnh.
Thứ hai, lòng tin nơi Phật giáo Đại thừa không được đánh mất, bởi pháp tu tâm không thể tiếp tục nếu thiếu niềm tin ấy.
Thứ ba, cần giữ gìn các giới, bao gồm giới samaya, và hành xử đúng đắn, không vi phạm.
9. Hãy giữ ba điều không thể tách rời
Đảm bảo thân, khẩu và ý luôn tham gia vào các thiện hạnh.
Thân được dùng cho những thiện nghiệp như lễ lạy, đi nhiễu và cúng dường. Khẩu được dùng cho lời nói thiện lành, tụng thần chú, kinh điển và các văn bản linh thiêng. Tâm liên tục hướng về vị tha, từ ái, bi mẫn và Bồ-đề tâm, ngày cũng như đêm.
10. Hãy áp dụng pháp tu một cách bình đẳng đối với mọi đối tượng
Nuôi dưỡng đại bi và xả bình đẳng đối với tất cả đối tượng, bao gồm cả chúng sinh hữu tình và những vật vô tình. Giáo huấn này dạy không khởi tà kiến, sân hận hay ý định gây hại đối với bất kỳ đối tượng nào.
Đôi khi khi tức giận, người ta trút cảm xúc lên đồ vật—ném điện thoại, đập cửa hoặc đập phá nồi niêu. Những hành động ấy không khôn ngoan và không cần thiết, bởi các vật ấy không làm gì để đáng bị giận.
Khenpo nhận xét rằng nhiều phản ứng kịch tính như vậy chịu ảnh hưởng từ phim ảnh và truyền hình, nơi những hành vi phóng đại thường được trình diễn rồi bắt chước ngoài đời.
Ngược lại, người có tâm ổn định và được tu dưỡng, dù đang giận cũng không trút giận lên những vật vô tri. Điều này phù hợp với kinh điển, vốn cảnh báo rằng ngay cả nổi sân với thứ như tro bụi cũng có thể tạo hậu quả nghiệp đáng kể.
11. Sự tu tập cần phải thấm khắp và đi sâu
Giáo huấn này củng cố điểm trước: việc trưởng dưỡng đại bi và Bồ-đề tâm cần vừa rộng khắp vừa sâu sắc. Đối tượng của sự tu tập rộng lớn bao gồm cả chúng sinh hữu tình và vật vô tình, không loại trừ bất cứ điều gì.
Tu tập sâu nghĩa là từ ái vô lượng và Bồ-đề tâm thực sự sinh khởi từ tận đáy lòng, chứ không chỉ là một ý tưởng bề mặt.
Khi tâm được tu luyện tốt, sức mạnh của nó rất sâu xa. Khenpo kể câu chuyện về một bậc thành tựu có lòng bi mẫn mạnh đến mức núi, sông và cây cỏ xung quanh dường như cùng hòa vào việc trì tụng thần chú Kim Cang Tát Đỏa/Kim Cang Phổ Ba. Tâm đầy thiện đức có thể khơi dậy lòng tử tế nơi cả hữu tình và vô tình; tâm đầy tiêu cực có thể tạo tác dụng ngược lại.
Dù xả bình đẳng hoàn toàn là mục tiêu lâu dài và hiện có vẻ khó đạt, phát triển khả năng tự chủ cảm xúc là bước quan trọng trên con đường. Sau khi nhận giáo pháp, mục tiêu của tất cả chúng ta là ngày càng làm chủ các phiền não của tâm.
10. Hãy áp dụng pháp tu một cách bình đẳng đối với mọi đối tượng
Hãy trưởng dưỡng đại bi và tâm xả bình đẳng đối với tất cả đối tượng, bao gồm cả chúng sinh hữu tình lẫn những vật vô tình.
Giáo huấn này nhắc chúng ta không khởi tà kiến, sân hận hay ý định gây hại đối với bất cứ đối tượng nào, dù là hữu tình hay vô tình.
Khi tức giận hoặc khó chịu, đôi khi con người trút cảm xúc lên đồ vật: ném điện thoại, đóng sầm cửa hoặc đập phá nồi niêu. Những hành động ấy thiếu khôn ngoan và không cần thiết, vì các vật ấy không làm gì để đáng bị giận. Nhiều phản ứng kịch tính như vậy chịu ảnh hưởng từ phim ảnh và truyền hình, rồi được bắt chước trong đời sống thực.
Ngược lại, người có tâm ổn định và được tu dưỡng, dù đang tức giận, cũng không trút giận lên đồ vật vô tri. Cách tiếp cận này phù hợp với kinh điển, vốn cảnh báo rằng ngay cả việc nổi sân với một thứ như tro bụi cũng có thể tạo hậu quả nghiệp đáng kể.
11. Sự tu tập cần phải thấm khắp và sâu sắc
Giáo huấn này tiếp tục nhấn mạnh rằng việc trưởng dưỡng Bồđề tâm đại bi cần vừa rộng khắp vừa sâu sắc. Đối tượng của pháp tu rộng lớn bao gồm tất cả chúng sinh hữu tình và vật vô tình, không loại trừ bất cứ điều gì. Tu tập sâu nghĩa là lòng từ ái vô lượng và Bồ-đề tâm thực sự sinh khởi từ tận đáy lòng, chứ không chỉ tồn tại như một ý niệm bề mặt.
Khi ấy, những phiền não mạnh mẽ sẽ không dễ sinh khởi đối với các hiện tượng hữu tình hay vô tình.
Sức mạnh của một tâm được tu luyện tốt là vô cùng sâu sắc. Có câu chuyện kể về một bậc thành tựu có lòng bi mẫn mạnh mẽ đến mức núi, sông và cây cỏ quanh Ngài dường như cùng hòa vào việc trì tụng thần chú Kim Cương Phổ Ba: “Om Benza Kili Kilaya Hum Pe”. Một tâm đầy thiện đức có thể khơi dậy lòng tử tế nơi cả chúng sinh hữu tình lẫn những hiện tượng vô tình; một tâm đầy tiêu cực cũng có thể tạo ra ảnh hưởng ngược lại—đó là một quy luật tự nhiên.
Dù tâm xả bình đẳng hoàn toàn là mục tiêu lâu dài và hiện nay có vẻ khó đạt, việc phát triển khả năng tự chủ đối với cảm xúc là một bước quan trọng trên con đường. Sau khi nhận giáo pháp, mục tiêu của tất cả chúng ta là nỗ lực làm chủ tốt hơn các phiền não của tâm.
Bảy Điểm Tu Tâm là một pháp tu hữu hiệu trong việc này. Đôi khi lời giảng có thể khiến một số người cảm thấy như đang được nói trực tiếp đến mình, bởi nó chạm vào những “vết thương” riêng. Tuy nhiên, Khenpo nhấn mạnh rằng Ngài không trách mắng bất kỳ cá nhân nào mà chỉ lặp lại và giải thích lời của Geshe Chekawa. Chính Ngài cũng chưa hoàn hảo trong thực hành và những giáo huấn này áp dụng bình đẳng cho Ngài.
Mặc dù đôi lúc cảm thấy mình chưa đủ phẩm chất để giảng một giáo pháp sâu sắc như vậy, Kinh Hoa Nghiêm gợi nhắc rằng ngay cả một ngọn đèn được người mù cầm cũng có thể giúp người khác nhìn thấy con đường.
12. Hãy thường xuyên quán niệm những người bị đặt ra ngoài sự quan tâm
Hãy liên tục trưởng dưỡng lòng từ ái và Bồ-đề tâm đối với “những người bị đặt ra ngoài sự quan tâm”. Cụm từ này có nhiều ý nghĩa. Nó có thể chỉ những đối thủ hoặc những người có thể gây hại cho chúng ta.
Một số chú giải giải thích đây là những chúng sinh có mối liên hệ nghiệp với chúng ta—những người bị ràng buộc với ta qua những kết nối bất thiện. Cụm từ này cũng có thể chỉ Bổn sư gốc, cha mẹ, những bậc trưởng thượng đã từng đối xử tử tế với ta, bệnh nhân, các bậc giác ngộ và các vị Thầy Giáo pháp, đặc biệt những vị thường xuyên giảng dạy Chánh pháp.
Nuôi dưỡng ác ý đối với bất kỳ ai trong số họ chỉ cản trở hạnh phúc của chính chúng ta, trong đời này cũng như các đời sau. Thay vì giữ những ý nghĩ gây hại hoặc sân hận, hãy nuôi dưỡng lòng từ ái và Bồ-đề tâm đối với tất cả chúng sinh, đặc biệt là những đối tượng mà ta có lòng tôn kính sâu sắc, và duy trì điều ấy lâu dài.
13. Đừng lệ thuộc vào các điều kiện bên ngoài
Một khó khăn phổ biến trong tu tập là sự thiếu nhất quán do hoàn cảnh bên ngoài. Nhiều người chỉ tu khi các điều kiện thuận lợi hiện diện. Khi sức khỏe tốt, tâm trạng dễ chịu và môi trường làm việc thoải mái, ít áp lực, họ có thể rất nhiệt tình. Nhưng khi bệnh tật, tâm trạng xuống thấp, môi trường khó chịu hoặc lịch trình bận rộn xuất hiện, sự tinh tấn giảm sút và họ tìm lý do để dừng lại.
Người thực hành Bồ-đề tâm chân chính vẫn kiên định bất kể hoàn cảnh bên ngoài. Dấu hiệu của một hành giả chân thật là khả năng tiếp tục tu ngày đêm, không bị sức khỏe, tâm trạng hay môi trường thuận hoặc nghịch chi phối.
Thực tế, miễn là thân và tâm còn đủ khả năng, chúng ta có rất nhiều điều kiện thuận lợi để tu. Dù ai cũng có những khó khăn và mối bận tâm hằng ngày, với lòng tin và khả năng tự chủ, những điều kiện cần thiết cho việc thực hành nhìn chung vẫn hiện diện. Lệ thuộc động lực vào hoàn cảnh bên ngoài cuối cùng sẽ cản trở sự phát triển tâm linh; vì vậy cần duy trì pháp tu ổn định và nhất quán, độc lập với ảnh hưởng bên ngoài.
14. Lần này, hãy thực hành điều quan trọng nhất
Sau vô thủy kiếp lang thang trong luân hồi, nay chúng ta có được thân người quý báu với đầy đủ tự do và thuận duyên; vì vậy, điều cấp thiết là phải thực hành Chánh pháp.
Nếu phải lựa chọn giữa tu cho đời này hay các đời sau, cần ưu tiên các đời sau. Nếu lựa chọn giữa tu vì mình hay vì người khác, cần ưu tiên tu vì người khác.
Trong nhiều giáo pháp, pháp tu Bồ-đề tâm nổi bật là điều thiết yếu nhất. Ngay trong Bồ-đề tâm cũng có phương pháp lý thuyết và phương pháp giáo huấn cốt tủy; phương pháp dựa trên giáo huấn cốt tủy có ý nghĩa đặc biệt quan trọng.
Nhiều giáo pháp trong kinh điển được các bậc đại Thầy như Long Thọ, Vô Trước và Tịch Thiên giải thích. Về sau, các bậc Thầy như Atisha và Dromtonpa nhấn mạnh tầm quan trọng của việc thực hành Bồ-đề tâm thông qua các giáo huấn cốt tủy.
Ngày nay, nhiều phương pháp tuyệt vời đã sẵn có, khiến việc tu Bồ-đề tâm dễ tiếp cận hơn bao giờ hết. Đối với hành giả tinh tấn, Bảy Điểm Tu Tâm có thể cung cấp chỉ dẫn quý báu và thúc đẩy sự tiến bộ chân thật trong việc trưởng dưỡng Bồ-đề tâm, giống như một cuốn sổ tay lái xe đưa ra hướng dẫn trực tiếp và rõ ràng. Những giáo huấn cốt tủy này đã được các bậc đại Thầy truyền trao cho đến ngày nay; tuy nhiên, không phải nơi nào cũng có đầy đủ giáo huấn thực hành Bồ-đề tâm chân chính.
Nếu muốn, bạn có thể khảo sát toàn bộ kinh điển Hiển thừa và Mật thừa để tự mình kiểm chứng điều này. Tóm lại, tập trung vào các giáo huấn cốt tủy về Bồ-đề tâm có ý nghĩa tối cao.
15. Đừng hiểu sai đúng và sai
Có sáu loại hiểu sai cần tránh:
1) Nhẫn sai chỗ: không thể nhẫn nhục trong pháp tu nhẫn nơi thực sự cần nhẫn, nhưng lại có thể kiên trì rất lâu trong đủ loại hoạt động thế gian nhỏ nhặt. Chẳng hạn, một số hành giả rất khó ghi nhớ một luận thư, nhưng khi theo dõi một bộ phim truyền hình dài tập lại thể hiện sự quan tâm, kiên nhẫn và bền bỉ đáng kinh ngạc, thậm chí bỏ cả bữa ăn hoặc giấc ngủ.
2) Ý hướng sai chỗ: thiếu hứng thú với các thiện hạnh nhưng lại đặc biệt nhiệt tình và vui thích với những việc thế gian vô nghĩa. Đối với người như vậy, thiện hạnh không hấp dẫn hơn cỏ trước mặt một con chó đang đói.
3) Niềm vui sai chỗ: không nhận ra niềm vui sâu sắc của việc nghe, tư duy và thực hành Chánh pháp, mà lại tìm khoái lạc trong các vấn đề thế gian và dục lạc giác quan.
4) Lòng bi sai chỗ: thương hại những người xuất gia đang tu khổ hạnh trong hang núi nhưng lại ngưỡng mộ người giàu có đang bị nghiệp và phiền não trói buộc, suốt ngày tích lũy nghiệp bất thiện.
Khi Milarepa đang tu khổ hạnh, bảy cô gái trẻ từng nói: “Trên đời không ai đáng thương bằng Ngài.” Milarepa đáp: “Thật ra, trên đời không ai đáng thương bằng các cô,” rồi giảng Giáo pháp cho họ qua những bài ca chứng ngộ. Câu chuyện được ghi trong tiểu sử Milarepa. Thực tế, tất cả chúng sinh đều đang chịu khổ và chính vì họ mà chúng ta cần phát khởi lòng bi mẫn.
5) Theo đuổi sai chỗ: không khuyến khích những người phụ thuộc vào mình hướng về Giáo pháp mà lại thúc giục họ tập trung vào các vấn đề thế gian. Những người có quyền hạn không nên dẫn dắt người khác vào những hành động tạo hậu quả bất thiện. Đối với đệ tử, nghe, tư duy, thực hành và lợi ích chúng sinh quan trọng hơn việc quá chú trọng những chuyện vụn vặt.
6) Hoan hỷ sai chỗ: vui mừng khi đối thủ gặp đau khổ. Chẳng hạn, có người hân hoan khi kẻ thù gặp bất hạnh và nghĩ: “Hôm nay đối thủ gặp vận xui—tuyệt quá! Phải ăn mừng thôi!” Ngay cả khi một người từng đối xử không tốt với mình, phản ứng lợi ích và từ bi hơn vẫn là chân thành nguyện cho họ được an lành: “Dù người này đã không đối xử tốt với tôi, nguyện họ thoát khổ và đạt hạnh phúc.”
Thực hành Bồ-đề tâm chân thật đòi hỏi lòng tử tế và sự phản tỉnh thành thật. Không thể bên ngoài biểu hiện từ bi—tay cầm mala, cầm bánh xe cầu nguyện, trì tụng “Om Mani Padme Hum”—nhưng bên trong lại nuôi dưỡng ác ý.
16. Đừng thiếu nhất quán
Tính nhất quán là điều thiết yếu trong mọi pháp tu. Thay vì làm theo từng đợt hứng khởi rồi ngừng lại, tốt hơn nhiều là duy trì nỗ lực đều đặn như dòng nước chảy không gián đoạn. Tiến bộ chân thật và sức mạnh nội tâm sinh khởi từ việc kiên trì với một phương pháp theo thời gian.
Thực hành chân chính đòi hỏi sự cam kết lâu dài chứ không phải những đợt nhiệt tình ngắn ngủi. Có những pháp hữu khi mới xuất gia rất tinh tấn, tu cả đêm hoặc thức dậy lúc ba giờ sáng, nhưng chỉ vài ngày sau đã mất hết nhiệt tình.
Trong bất kỳ việc gì, thành tựu đều phụ thuộc vào nỗ lực kiên nhẫn mà không mong kết quả tức thời. Những hành giả đáng kính nhất là những người có sức bền và nhẫn nại. Nhờ nuôi dưỡng một tâm ổn định và bền bỉ, thực hành kiên trì trong thời gian dài, chúng ta có thể tiến bộ chân thật.
17. Hãy tu tập bằng toàn bộ tâm ý
Hãy tiếp cận pháp tu tâm với ý chí mạnh mẽ và không lay chuyển, duy trì nỗ lực mà không để nó suy giảm theo thời gian.
Từ khoảnh khắc quy y Tam Bảo và phát Bồ-đề tâm, điều quan trọng là tiếp tục tiến bước theo hướng ấy.
Khenpo kể rằng Ngài đã thấy những pháp hữu duy trì tinh tấn suốt mười hoặc hai mươi năm, không thoái chuyển và không mất lòng tin. Sự kiên định và lòng sùng kính như vậy là dấu hiệu của phước đức lớn và vô cùng quý báu.
18. Hãy đạt tự do nhờ phân biệt và quán xét
Giáo huấn này khuyến khích chúng ta quan sát sự chấp ngã và các phiền não của tâm. Cũng có thể hiểu là quan sát những tầng thô và vi tế của các trạng thái tâm phiền não.
Bằng cách xem xét phiền não có đang hiện diện hay không, chúng ta dần nhận biết chúng. Khi đã nhận ra, ta có thể áp dụng pháp đối trị thích hợp, loại bỏ các phiền não và cuối cùng đạt giải thoát. Đây là con đường thực hành đúng đắn.
19. Đừng khoe khoang
Không nên tìm kiếm sự công nhận hay lời khen chỉ vì những thành tựu nhỏ. Tốt nhất không phô trương hoặc liên tục mong người khác xác nhận sau khi làm được một chút thiện hạnh.
Một số bản tiếng Tây Tạng của văn bản này dịch câu ấy là “đừng than phiền hay tự thương thân”, mang lại một góc nhìn đáng suy ngẫm khác. Thực hành Giáo pháp và lợi ích chúng sinh là những cam kết mà chúng ta tự nguyện nhận lấy với tư cách hành giả Đại thừa.
Những lời than như “Tôi đã làm việc vất vả như vậy, tại sao các bạn không hiểu và quan tâm đến tôi?” không đem lại lợi ích. Thay vì mong người khác đối xử đặc biệt hay buồn phiền vì họ, tốt hơn hãy nhớ đến cam kết trưởng dưỡng Bồ-đề tâm và lợi ích chúng sinh. Phát triển khả năng tự mình chịu đựng khó khăn sẽ hỗ trợ thành quả của pháp tu.
20. Đừng dễ nổi nóng
Cần tránh tính nóng nảy và dễ nổi giận. Có người trong đời sống thường ngày trông rất nhẹ nhàng, tao nhã, nhưng khi bị kích động lại đột nhiên mất bình tĩnh và biểu hiện những hành vi bất ngờ. Cần nhận biết khuynh hướng này và nỗ lực đối trị.
Nếu Phật tử, đặc biệt người khoác y xuất gia, biểu hiện hành vi mất kiểm soát như lớn tiếng hoặc dùng lời thô bạo, người ngoài có thể mất niềm tin nơi Phật pháp.
Vì tính nóng nảy là một cảm xúc gây xáo động mạnh, việc bộc phát mất kiểm soát nơi công cộng có thể thay đổi hoàn toàn cách người khác nhìn nhận ta. Một người có thể được xem là hành giả tinh tấn, nhưng chỉ một lần bùng nổ cũng có thể phá hỏng ấn tượng ấy. Thiện hạnh thường không được chú ý, nhưng một lỗi lầm có thể để lại dấu ấn tiêu cực lâu dài—giống như câu tục ngữ Trung Hoa: “Một lần bị rắn cắn, mười năm sợ dây thừng.” Vì vậy, tự chủ đặc biệt quan trọng với những người dễ bị cảm xúc lay động.
Một số chú giải cảnh báo không nên giống những linh thần dữ của vùng U-Tsang, vốn nổi tiếng nóng nảy thất thường. Lời Vàng Của Thầy Tôi Hoàn Hảo mô tả sự nhẫn nhục của họ mong manh hơn thịt non trong vết thương. Chỉ một kích thích nhỏ cũng có thể khiến họ nổi giận và gây bất hạnh.
Tương tự, một số người trẻ ngày nay phản ứng quá mạnh với những lời nói hay hành động nhỏ nhặt, đôi khi dẫn tới những quyết định thiếu sáng suốt và cực đoan. Người dễ nổi giận, dễ cáu gắt đôi khi có thể giống những linh thần dữ.
21. Đừng thất thường
Đừng thay đổi như thời tiết mùa xuân—lúc thì nhiều mây, lúc lại quang đãng. Có người khi mọi việc thuận lợi thì vui vẻ, nhưng khi hoàn cảnh thay đổi lại trở nên đáng sợ. Những dao động tâm trạng như vậy không có lợi cho pháp tu.
22. Đừng tìm kiếm danh tiếng
Danh tiếng tốt đôi khi có thể giúp chúng sinh hoặc hỗ trợ một số mục tiêu, nhưng danh tiếng tự thân rốt ráo chỉ là một cái tên rỗng, không có thực chất. Đặc biệt, khi phẩm chất bên trong không tương xứng với danh tiếng bên ngoài, sự công nhận ấy chỉ là huyễn hóa và thiếu ý nghĩa chân thật.
Những người không có phẩm chất nội tâm nhưng liên tục tìm kiếm sự xác nhận bên ngoài để cảm thấy viên mãn chỉ đang bộc lộ sự bất an sâu sắc. Người thật sự trưởng dưỡng Bồ-đề tâm không đặt mình lên trên người khác và không tìm kiếm danh tiếng hay lợi dưỡng cho riêng mình, bất kể hoàn cảnh.
Cách tiếp cận của Phật giáo Đại thừa khác với quan niệm thế gian hoặc một số truyền thống khác. Nhiều người, đặc biệt tại phương Tây, tin rằng tập trung vào bản thân là chìa khóa thành công. Tuy nhiên, đặt quá nhiều tầm quan trọng vào cái tôi có thể dẫn đến vô tận phiền não và khổ đau, cuối cùng gây tổn hại cho xã hội, quốc gia và thế giới.
Nếu các nhà lãnh đạo thế giới thể hiện sự ích kỷ, họ thường ảnh hưởng đến người dân khiến họ cũng hành xử tương tự. Khi tính ích kỷ lan rộng, sự hợp tác và niềm tin trong cũng như giữa các xã hội suy giảm, kéo theo cảm giác an toàn trên hành tinh cũng giảm. Người có trí tuệ có thể dễ dàng suy ra hệ quả này.
Khenpo Sodargye
Việt dịch: Pema Drolma
Nguồn: Những giới điều của Pháp tu tâm