Lý thuyết quán tưởng

Mọi điều bạn nhìn thấy đều chỉ là tri kiến của bản thân bạn,… không phải là cái thực sự tồn tại.

Ý nghĩ, “Điều này không thực sự tồn tại theo cách mà ta nghĩ về nó…” có vẻ như là điều điên rồ nếu theo quan điểm thông thường; nó dường như là phi lý. Thế nhưng, theo cái nhìn từ lý thuyết của Kim cương thừa, nó là đúng vì mọi điều bạn nhìn thấy đều chỉ là sự nhận thức (tri kiến) của bản thân bạn. Nếu có nhiều người cùng nhìn vào một cô gái thì, người này có thể cho rằng “Cô gái này đẹp”, trong khi người khác thì thấy cô gái ấy quá xấu. Những gì họ nhìn thấy thì không phải là cái mà cô ấy là.

Những gì ta thấy thì không phải là cái thực sự tồn tại. Nó chỉ là cái tri kiến của ta. Lý thuyết ở đây là như vậy. Bây giờ, cách duy nhất để thực hành điều này là thông qua sự chuyển biến tri kiến thông thường của ta. Vậy như bạn thấy, lý thuyết và các hướng dẫn luôn luôn khế hợp với nhau và bổ sung cho nhau.

Khi đến đoạn quán tưởng thì dường như có nhiều người gặp phải khó khăn. Một khi bạn bắt đầu hiểu lý thuyết sâu hơn một chút, bạn sẽ trở nên thoải mái với nó. Mục đích chính của quán tưởng là làm tịnh hóa cái nhìn bất tịnh, tri kiến thông tục của ta. Nếu vậy, cái gì là tri kiến thanh tịnh? Nguyên lý tri kiến thanh tịnh không dạy ta cách nhìn mọi sự phải giống như được vẽ trên các thangka Tây Tạng. Đó lại là cách mà nhiều người hiểu về tri kiến thanh tịnh. Điều đó không đúng và cũng không là trọng tâm. Thực tế, nếu bạn cố gắng chuyển biến mọi sự sao cho nó trở thành bản sao của các thangka thì vấn đề sẽ trở nên tồi tệ hơn vì trong tranh họ không nháy mắt hay quay lưng; họ là hình phẳng, đông cứng, còn mây thì không bay! Dù sao, với cá nhân tôi thì các tranh vẽ Tây Tạng không có sự rung động thực tế nào.

Toàn bộ vấn đề ở đây là nhằm phá hủy cái tri kiến bất tịnh. Vậy ta hiểu tri kiến bất tịnh là gì? Tri kiến bất tịnh đơn giản là mọi sự mà ta nhìn thấy, nhận thức và dán nhãn trong mọi thời điểm. Không phải là có điều gì đó sai ở đây và do đó mọi sự là bất tịnh. Trái lại, đó bởi vì là tại mỗi thời điểm, mỗi khi ta nhận thức điều gì thì nó luôn bị lọc qua các cảm xúc của ta, sự tham luyến, đố kỵ, kiêu mạn, si mê và sân hận của ta. Khi chúng ta gặp ai đó, ta có thể nhìn anh ta hay chị ta thông qua bộ lọc bằng cảm xúc đam mê của ta, và do đó ta thấy anh ta hay chị ta là rất hấp dẫn. Khi ta gặp người khác, ta có thể nhìn anh ta hay chị ta qua lăng kính của sự giận giữ, nó sẽ làm cho ta thấy anh ta hay chị ta là xấu xí và đáng ghét. Khi nhận biết người khác qua sự thiếu tự tin của bản thân mình, chúng ta thường phán xét, quy chiếu, so sánh và kết thúc bằng sự cương lại hay kiêu hãnh, tất cả đều xuất phát từ sự vô minh. Sự việc cứ thế tiếp diễn dài dài.

Mọi tri kiến khác nhau mà ta có đều xuất phát từ chính trong tâm ta và đi xuyên qua các cảm xúc như vậy. Điều đó lý giải vì sao mọi điều ta trải qua đều kết thúc bằng sự thất vọng. Dù cho các cảm xúc là mạnh hay yếu, vấn đề là luôn luôn có một chút thất vọng. Đó là lý do vì sao ta cố gắng tịnh hóa.

Toàn bộ điều này dẫn đến việc luyện tâm. Theo truyền thống Tiểu thừa, ta luyện tâm thông qua giới luật về thân và khẩu; bằng cách cạo đầu, khất thực, khoác y, và từ bỏ các hoạt động thế tục, như cưới vợ hay chồng. Trong Đại thừa, ngoài những điều trên, ta còn thêm thiền định về tâm từ bi, bồ đề tâm,… để luyện tâm. Trong Kim cương thừa, ngoài tất cả những điều trên ta còn cố gắng chuyển biến cái nhìn bất tịnh của ta thành cái gì đó thanh tịnh.

Chúng ta thực hành điều này bằng cách đi từng bước nhờ pháp tu Ngondro. Bước đầu tiên là làm ngưng chuỗi ý nghĩ. Sau đó là các hơi thở làm sạch cùng với một phần quán tưởng. Cuối cùng ta nuôi dưỡng nhận thức rằng nơi thực hành không còn là nơi tầm thường nữa. Với các bước này, chúng ta bắt đầu làm chuyển biến cái nhìn bất tịnh.

Đức Dzongsar Khyentse Rinpoche
Việt dịch: Hiển Hương
Nguồn: Những lời dạy về Pháp tu Ngondro Dòng Longchen Nyingthig