Thiền định

“Hãy luân phiên tu tập hai pháp: cho và nhận.
Hãy đặt cả hai pháp ấy lên hơi thở.”

Pháp tu Bồ-đề tâm tương đối trong thời thiền xoay quanh việc luân phiên nhận và cho. Đây là pháp hoán đổi mình và người.

“Nhận” nghĩa là tự nguyện nhận lấy khổ đau của tất cả chúng sinh như khổ đau của chính mình. “Cho” nghĩa là trao tất cả hạnh phúc, thiện đức, công đức và những gì mình có cho người khác, mong họ được an lạc và hạnh phúc.

Hoán đổi mình và người là pháp tu khó. Một điểm khởi đầu dễ tiếp cận hơn là bình đẳng mình và người: nuôi dưỡng nhận biết rằng, cũng như mình, mọi chúng sinh đều mong thoát khổ và đạt hạnh phúc. Có thể tập bằng cách quán: “Cũng như tôi mong được hạnh phúc và thoát khổ, tất cả chúng sinh cũng như vậy.” Tuy nhiên, sự bình đẳng chân thật được biểu hiện trọn vẹn qua việc thực sự hoán đổi mình và người: nhận khổ của người như khổ của mình và trao hạnh phúc của mình cho người.

Dù khó, cần tu tập như vậy theo bảy giáo huấn trọng yếu về phát khởi Bồ-đề tâm được Atisha truyền dạy.

Một cách khác để thực hành là đặt pháp hoán đổi lên hơi thở.

Khi thở ra, hãy quán tất cả hạnh phúc, thiện đức và công đức của mình chuyển thành làn hơi trắng, đi ra qua lỗ mũi và hòa vào tất cả chúng sinh, mang lại niềm vui cho họ. Hãy chân thành tùy hỷ trước sự an lành của họ.

Khi hít vào, hãy quán tưởng mình nhận lấy mọi khổ đau và bệnh tật của chúng sinh, giúp họ được nhẹ gánh. Hãy chân thật hoan hỷ khi nghĩ rằng họ nay đã được giải thoát khỏi khổ đau.

Hãy thực hành và phát nguyện bằng lòng can đảm cùng tâm bi mẫn lớn lao.

Tôi từng dạy phương pháp hoán đổi mình và người cho một nhóm tình nguyện viên làm việc với bệnh nhân AIDS. Một số người lo sợ rằng quán tưởng nhận lấy bệnh tật có thể khiến họ thực sự mắc bệnh. Ngài giải thích rằng đây chỉ là pháp quán tưởng và không thể thực sự lây nhiễm; chúng ta chưa đạt trình độ chứng ngộ để có thể trực tiếp nhận khổ đau của người khác.

Có thể thực hành pháp quán này bất cứ khi nào chánh niệm được đặt trên hơi thở, kể cả trong sinh hoạt thường ngày.

Chẳng hạn khi khám bệnh, bác sĩ thường bảo hít vào, thở ra và nín thở. Chính những lúc ấy cũng có thể dùng để thực hành hoán đổi mình và người. Khi bác sĩ bảo nín thở, Tôi hài hước hỏi: “Vậy chúng ta phải an trú nơi ālaya sao?” (Khenpo cười).

Sau thời thiền định

“Ba đối tượng, ba độc và ba cội nguồn công đức.
Để tăng cường sự ghi nhớ pháp tu,
hãy dùng những lời giáo huấn để tu tập trong mọi hoạt động.
Hãy bắt đầu tiến trình hoán đổi bằng chính bản thân mình.”

“Ba đối tượng” là các đối tượng dễ chịu, khó chịu và trung tính mà chúng ta gặp. Đối với chúng, ta thường khởi lên ba độc: tham, sân và si tương ứng. Dù ba độc sinh khởi trong chính mình hay nơi người khác, nếu có thể loại trừ hoặc chuyển hóa chúng thành con đường, chúng trở thành “ba cội nguồn công đức”.

Điểm khác biệt về phương pháp là Phật giáo Theravāda nhấn mạnh loại trừ ba độc, trong khi Đại thừa nhấn mạnh chuyển hóa ba độc thành con đường.

Cần thường xuyên nhớ đến ba cội nguồn công đức và tự nhắc: “Con xin nhận lấy tất cả tham, sân, si của chúng sinh; con xin trao toàn bộ công đức của vô tham, vô sân và vô si cho chúng sinh.” Sự ghi nhớ này chính là pháp tu Bồ-đề tâm tương đối trong thời sau thiền.

Một lời giáo huấn thường được trích dẫn: “Nếu bệnh của tôi có lợi cho chúng sinh, nguyện tôi được bệnh; nếu sức khỏe của tôi có lợi cho chúng sinh, nguyện tôi được khỏe; nếu cái chết của tôi có lợi cho chúng sinh, nguyện tôi sớm được chết.” Những lời nguyện này có thể khiến người ta e ngại, nhưng là phương tiện mạnh mẽ để rèn luyện tâm bằng cách đánh thức sự ghi nhớ Bồ-đề tâm.

Trong mọi hoạt động hằng ngày — đi, đứng, ngồi hay nằm — cần thường xuyên trì tụng những lời nguyện hướng đến hoán đổi mình và người. Có thể nhớ lời dạy của Langri Tangpa:

“Nhận lấy thất bại và tổn thất về mình; trao lợi ích và chiến thắng cho người.”

Hoặc có thể trì tụng bài kệ Đức Kyabje thường dạy: “Con xin hồi hướng mọi lợi ích và hạnh phúc cho chúng sinh; nguyện lợi ích và hạnh phúc ấy tràn khắp hư không. Con xin nhận lấy mọi khổ đau của chúng sinh; nguyện đại dương khổ đau nhanh chóng khô cạn.”

Khi gặp chướng ngại, ma chướng hoặc ác mộng, có thể thực hành hoán đổi mình và người bằng cách trì tụng những bài kệ này, mở đầu bằng “Namo”. Khenpo nhấn mạnh đặc biệt bài kệ thường được Đức Kyabje dạy, vì chính nó là pháp thực hành hoán đổi mình và người.
Ước nguyện trao mọi hạnh phúc cho chúng sinh để hạnh phúc tràn ngập thế gian, đồng thời nhận lấy mọi khổ đau để đại dương khổ đau nhanh chóng khô cạn, là một phát nguyện vô cùng cao quý. Khi gặp nghịch cảnh, cũng có thể thực hành Chöd.

Khi Đức Kyabje gặp ma chướng hoặc trở ngại trên đường, Ngài từng dừng lại để thực hành Chöd. Nhiều tinh yếu giáo huấn được cô đọng trong bài kệ nói trên, vì vậy Khenpo khuyến khích mọi người thường xuyên trì tụng.

Hoán đổi mình và người không chỉ là lý thuyết. Để thật sự nhận lấy khổ đau của chúng sinh, cần tiến từng bước, bắt đầu từ chính mình — như câu “Hãy bắt đầu từ tôi”.

Có thể quán: nếu khổ đau của tôi sẽ sinh khởi trong tương lai, nguyện nó chín muồi ngay nơi tôi trong đời này; nếu chúng sinh khác sẽ chịu khổ, nguyện tất cả khổ đau ấy chín muồi nơi tôi; nếu họ sẽ khổ ngày mai, nguyện khổ ấy chín muồi nơi tôi hôm nay.

Những phát nguyện như vậy không làm tăng khổ đau của chính mình; ngược lại, còn giúp tiêu trừ khổ đau. Đây là một phương pháp đặc biệt thù thắng để thực hành hoán đổi mình và người.

Tất nhiên ai cũng mong khỏe mạnh và hạnh phúc, nên ban đầu có thể lo rằng pháp tu này sẽ đem khổ đau đến cho mình.

Nhưng không cần lo sợ. Qua thực hành hoán đổi mình và người, không chỉ chúng sinh được thoát khổ và đạt hạnh phúc, mà tâm vị tha của chính chúng ta cũng nhanh chóng trưởng dưỡng, mạnh mẽ và rộng lớn hơn nhờ sức mạnh của Bồ-đề tâm.

Khenpo Sodargye
Việt dịch: Pema Drolma
Nguồn: Tu tập Bồ Đề Tâm tương đối